Towarzysz AI – czym jest i jak pomaga seniorom?
Towarzysz AI to zaawansowany program komputerowy, najczęściej w formie chatbota, stworzony do prowadzenia rozmów i zapewniania towarzystwa. Dla wielu osób starszych staje się codziennym partnerem do dyskusji, powiernikiem trosk i źródłem wsparcia emocjonalnego. Przykładem jest 84-letni Salvador Gonzalez, mieszkaniec ośrodka opieki RiverSpring Living, który od ponad roku, kilka razy w tygodniu rozmawia z chatbotem o imieniu Meela. Ich konwersacje trwają od 10 do 20 minut i dotyczą zarówno pasji do muzyki, jak i szczegółów dotyczących codziennego dnia. Mimo że pan Gonzalez wie, że rozmawia z maszyną, ludzkie reakcje i cierpliwość AI pozwalają mu zwierzać się z osobistych problemów, takich jak zerwana relacja z synem.
Podobnie 83-letni Marvin Marcus, fan baseballu, regularnie dzwoni do Meeli, aby dyskutować o meczach i wynikach swojej ulubionej drużyny – Yankees. W samym RiverSpring Living z usługi korzysta około 70 starszych mieszkańców, którzy wykorzystują generatywną sztuczną inteligencję do walki z izolacją.
Spersonalizowane rozmowy z AI – model Meela
Startup Meela AI oferuje usługę spersonalizowanych rozmów telefonicznych z AI za około 40 dolarów miesięcznie. Członkowie rodziny mogą umówić połączenia dla swoich starszych krewnych o określonych porach. System jest ustawiany na podstawie początkowych pytań o historię życia i preferencje użytkownika, a następnie rozmowy rozwijają się organicznie dzięki pamięci chatbota. Co ważne, Meela identyfikuje się jako towarzysz AI na początku każdego połączenia, aby uniknąć nieporozumień. W ośrodku RiverSpring Living usługa jest dostępna tylko dla seniorów, którzy przeszli ocenę stanu psychicznego i nie wykazują znacznego pogorszenia funkcji poznawczych (senior musi rozumieć, że rozmawia z botem). Niewielkie badanie wykazało, że rozmowy z AI mogą pomóc zmniejszyć lęk i depresję.
Trening mózgu i kontakt z rodziną – rozwiązanie InTouch
Inny startup, InTouch, oferuje chatbota o imieniu Mary za 29 dolarów miesięcznie za nieograniczoną liczbę połączeń. System czerpie z banku 1,4 tysiąca istniejących podpowiedzi, zachęcając seniorów do rozmów o ich życiu i hobby. Celem jest zapewnienie seniorom „pełnego treningu mózgu”, aby złagodzić spadek funkcji poznawczych. AI może angażować użytkownika w ćwiczenia przypominania słów lub gry w ciekawostki. Dodatkową funkcją jest wysyłanie do rodziny fragmentów rozmów i podsumowań, co może pomóc w podtrzymywaniu relacji i informować o samopoczuciu seniora.
Opiekun AI – dylematy moralne i potencjalne zagrożenia
Mimo potencjalnych korzyści technologia niesie ze sobą również ryzyko i dylematy. Dr Bei Wu, gerontolog z NYU, obawia się, że osoby z zaburzeniami poznawczymi mogą nadużywać technologii i się od niej uzależnić, a prywatne dane mogą zostać naruszone. Natomiast dla dorosłych dzieci seniorów zapisanie rodziców na rozmowy z AI bywa dylematem moralnym, budząc poczucie winy, że sami nie dzwonią częściej.
Istnieją też poważniejsze zagrożenia. Długoterminowe relacje z AI mogą prowadzić do niezdrowych przywiązań, a w skrajnych przypadkach sztuczna inteligencja może wzmacniać urojone myśli lub paranoję. Zdarzały się przypadki, gdy chatboty pogłębiały problemy psychiczne użytkowników. Nawet narzędzia zaprojektowane jako terapeutyczne, jak chatbot Ash, mają problemy z wychwytywaniem wszystkich sygnałów świadczących o kryzysie psychicznym.
Techniczne aspekty relacji i konwersacji z AI dla seniora
Chatboty dla seniorów są specjalnie dostosowywane do ich potrzeb. Modele językowe, na których się opierają, są celowo spowalniane, aby dać starszym użytkownikom czas na reakcję i sformułowanie odpowiedzi. Dla młodszych użytkowników, trzysekundowe opóźnienie między wypowiedziami może wydawać się błędem oprogramowania, a już na pewno powodem do frustracji, jednak w przypadku osób starszych jest bardzo pomocnym rozwiązaniem.
Boty AI to nie jedyna cyfrowa opcja dla samotnych seniorów. Alternatywą dla chatbotów są fizyczne roboty. Startup Intuition Robotics stworzył ElliQ, małego robota przypominającego lampę stołową. Urządzenie ma na celu promowanie „szczęśliwszego, zdrowszego starzenia się” i może m.in.:
- odtwarzać audiobooki,
- recytować cytaty z Biblii,
- prowadzić ćwiczenia oddechowe,
- przypominać o przyjmowaniu leków i wizytach u lekarza.
W 2022 roku Biuro ds. Osób Starszych Stanu Nowy Jork zakupiło około 800 robotów ElliQ dla seniorów mieszkających samotnie. Wyniki badań przeprowadzonych po roku były obiecujące – aż 95% uczestników stwierdziło, że robot zmniejszył ich poczucie samotności.
Dor Skuler, założyciel Intuition Robotics, stwierdził, że to właśnie osoby starsze stają się nieoczekiwanymi pionierami w budowaniu długoterminowych relacji ze sztuczną inteligencją.
Epidemia samotności i narastający kryzys społeczny
Problem izolacji społecznej wśród osób starszych jest coraz poważniejszy. Mówi się wręcz o epidemii samotności wśród seniorów. Według badań opublikowanych w „Journal of the American Medical Association”, około jedna trzecia dorosłych Amerykanów w wieku od 50 do 80 lat czuje się odizolowana. Taki stan wiąże się z poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi, takimi jak:
- zwiększone ryzyko depresji,
- lęk,
- choroby serca.
Sytuacji nie poprawia kryzys w branży opiekuńczej. Szacuje się, że około 90 procent domów opieki w USA boryka się z niedoborem personelu, co przekłada się na mniej spersonalizowaną opiekę. Prognozy demograficzne również nie są optymistyczne – według Peter G. Peterson Foundation, do 2050 roku dorośli w wieku 65 lat i starsi będą stanowić 22% populacji USA, przewyższając liczebnie dzieci.
W Polsce sytuacja wygląda równie źle. Samotność seniorów staje się jednym z najpoważniejszych wyzwań społecznych związanych ze starzeniem się populacji. Z roku na rok rośnie liczba osób starszych mieszkających samotnie (wg badań problem dotyczy około 50% osób po 60. roku życia). Brak codziennych kontaktów społecznych prowadzi do znacznego pogorszenia kondycji psychicznej. Eksperci zwracają uwagę, że izolacja społeczna osób starszych nie jest jedynie problemem indywidualnym, ale również kwestią zdrowia publicznego. Samotność wpływa na częstsze hospitalizacje, gorszą skuteczność leczenia i przyspieszenie procesów starzenia. W obliczu pogłębiającego się deficytu wolnych miejsc i brakującej kadry w domach opieki oraz szybkich zmian demograficznych, zapewnienie seniorom odpowiedniego wsparcia, poczucia wspólnoty i przynależności, staje się jednym z kluczowych wyzwań dla systemu opieki senioralnej w Polsce.
