Czym jest lipoproteina (a)?
Lipoproteina(a), w skrócie Lp(a), to rodzaj tłuszczu krążącego we krwi, który pod wieloma względami przypomina tzw. zły cholesterol – LDL. Różni się jednak tym, że zawiera dodatkowe białko – apolipoproteinę(a), przez co jest szczególnie groźna dla serca i naczyń. Jej poziom w organizmie nie zależy od diety, aktywności fizycznej ani leków obniżających cholesterol, lecz jest zapisany w genach i dziedziczony po rodzicach. Jeśli stężenie Lp(a) jest zbyt wysokie – Lp(a) ≥50 mg/dl (≥125 nmol/l) – zwiększa się ryzyko zawału serca, zwężenia zastawki aortalnej, rozwoju miażdżycy czy wystąpienia udaru mózgu, nawet u osób, które dbają o zdrowy styl życia i mają prawidłowy poziom cholesterolu. Jedynym sposobem, aby sprawdzić jej poziom, jest proste badanie krwi. Zazwyczaj wystarczy wykonać je tylko raz, ponieważ stężenie Lp(a) jest w 90% zależne od czynników dziedzicznych i utrzymuje się na stałym poziomie przez całe życie.
Szacuje się, że około 20% populacji w Europie ma podwyższony poziom Lp(a) od urodzenia, zazwyczaj nie zdając sobie z tego sprawy.
Zdaniem ekspertów Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego (PTK) oraz Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego (PTL), każda osoba, przynajmniej raz w życiu, powinna mieć oznaczone stężenie lipoproteiny(a), ze względu na jej silny związek z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i ich powikłań.
Kiedy wykonać badanie lipoproteiny (a)?
Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce, dlatego wczesna diagnostyka jest niezwykle ważna. Oznaczenie poziomu lipoproteiny (a) warto rozważyć jako uzupełnienie rutynowo wykonywanego lipidogramu (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy). Chociaż badanie zalecane jest raz w życiu wszystkim osobom, jak dotąd nie jest powszechnie wykorzystywane w diagnostyce pacjentów. Dlatego, zgodnie z rekomendacjami ekspertów, warto wykonać je przynajmniej w określonych przypadkach, tj.:
- pacjentom z przedwczesnym wystąpieniem choroby sercowo-naczyniowej,
- osobom z umiarkowanym i wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym w celu lepszej oceny sytuacji,
- przy braku oczekiwanych efektów leczenia statynami,
- kobietom w ciąży przy nawracających poronieniach lub ograniczeniu wzrostu wewnątrzmacicznego płodu,
- u młodszych pacjentów z wysokim poziomem cholesterolu (już w wieku dziecięcym, np. w trakcie bilansu sześciolatka),
- chorym z rodzinną hipercholesterolemią, nawet przed 18. rokiem życia.
Znaczenie badania Lp(a) w chorobach sercowo-naczyniowych
Badanie poziomu lipoproteiny(a) odgrywa coraz większą rolę w nowoczesnej kardiologii. Jednorazowy pomiar stężenia Lp(a) pozwala wcześnie zidentyfikować osoby szczególnie narażone na choroby serca i naczyń, nawet jeśli inne parametry lipidowe – takie jak LDL czy HDL – mieszczą się w normie. Dzięki temu możliwe jest wdrożenie działań profilaktycznych dostosowanych do indywidualnego ryzyka pacjenta.
- Regularna kontrola poziomu cholesterolu LDL – przy podwyższonym Lp(a) lekarze często zalecają intensywniejsze leczenie obniżające LDL (np. statyny, ezetymib, inhibitory PCSK9), aby zredukować łączny wpływ lipidów na rozwój miażdżycy.
- Regularna aktywność fizyczna – codzienny ruch (np. szybki marsz, pływanie, jazda na rowerze) wspiera układ krążenia i pomaga w utrzymaniu prawidłowej masy ciała.
- Zdrowa dieta – choć sama Lp(a) nie reaguje na zmiany w jadłospisie, dieta uboga w tłuszcze nasycone i trans, a bogata w warzywa, owoce, ryby i pełnoziarniste produkty zmniejsza inne czynniki ryzyka.
- Utrzymanie prawidłowej masy ciała i ciśnienia tętniczego – nadwaga, otyłość i nadciśnienie znacząco zwiększają obciążenie serca.
- Zaprzestanie palenia tytoniu i ograniczenie alkoholu – czyli redukcja czynników dodatkowo przyspieszających rozwój miażdżycy.
- Leczenie chorób współistniejących – takich jak cukrzyca, przewlekła choroba nerek czy zaburzenia hormonalne, które mogą nasilać ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.
Obecnie nie ma leków rutynowo stosowanych wyłącznie w celu obniżenia Lp(a), choć trwają badania nad nowymi terapiami (np. opartymi na technologii RNA), które mają szanse przynieść zadowalajace efekty.
Badanie lipoproteiny (a) – kto i gdzie może je wykonać?
Badanie poziomu lipoproteiny(a) można wykonać zarówno w ramach publicznej opieki zdrowotnej, jak i prywatnie.
U młodszych pacjentów, w wieku 20-40 lat, program Moje Zdrowie, umożliwia wykonanie badania raz w życiu w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Seniorzy mogą otrzymać skierowanie na badanie od lekarza rodzinnego lub kardiologa, jeśli istnieją wskazania, takie jak choroba serca w rodzinie czy przebyte incydenty sercowo-naczyniowe.
Niezależnie od wieku, każdy pacjent może również zdecydować się na wykonanie badania prywatnie – w laboratoriach diagnostycznych, przychodniach czy centrach medycznych, gdzie jest ono dostępne odpłatnie i bez konieczności posiadania skierowania.
Ciekawostki dotyczące lipoproteiny (a)
Choć lipoproteina(a) wciąż nie jest tak powszechnie znana jak cholesterol LDL czy HDL, naukowcy od lat zwracają uwagę na jej wyjątkowe właściwości.
- Geny mają największe znaczenie – w ok. 90% stężenie Lp(a) zależy od czynników dziedzicznych, dlatego styl życia odgrywa tu mniejszą rolę niż w przypadku „złego cholesterolu”.
- Kobiety a mężczyźni – u kobiet wartości Lp(a) są średnio o 10% wyższe niż u mężczyzn, a po menopauzie mogą wzrosnąć nawet o 30%.
- Wpływ chorób – choć geny dominują, pewien wpływ na poziom Lp(a) mogą mieć też zaburzenia hormonalne, przewlekłe choroby nerek oraz schorzenia wątroby.
- Różnice etniczne – badania wskazują, że średnie wartości Lp(a) mogą różnić się w zależności od rasy.
- Stabilność w czasie – stężenie Lp(a) jest względnie stałe i w niewielkim stopniu zależy od wieku.
- Brak specyficznych zaleceń – poza ogólnymi zasadami zdrowego stylu życia i leczeniem chorób współistniejących, w celu zmniejszenia istniejącego ryzyka, nie istnieją odrębne rekomendacje pozwalające na kontrolowanie poziomu Lp(a).
FAQ
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące lipoproteiny (a).
