Czym jest lipoproteina (a)?
Lipoproteina(a), w skrócie Lp(a), to rodzaj tłuszczu krążącego we krwi, który pod wieloma względami przypomina tzw. zły cholesterol – LDL. Różni się jednak tym, że zawiera dodatkowe białko – apolipoproteinę(a), przez co jest szczególnie groźna dla serca i naczyń. Jej poziom w organizmie nie zależy od diety, aktywności fizycznej ani leków obniżających cholesterol, lecz jest zapisany w genach i dziedziczony po rodzicach. Jeśli stężenie Lp(a) jest zbyt wysokie – Lp(a) ≥50 mg/dl (≥125 nmol/l) – zwiększa się ryzyko zawału serca, zwężenia zastawki aortalnej, rozwoju miażdżycy czy wystąpienia udaru mózgu, nawet u osób, które dbają o zdrowy styl życia i mają prawidłowy poziom cholesterolu. Jedynym sposobem, aby sprawdzić jej poziom, jest proste badanie krwi. Zazwyczaj wystarczy wykonać je tylko raz, ponieważ stężenie Lp(a) jest w 90% zależne od czynników dziedzicznych i utrzymuje się na stałym poziomie przez całe życie.
Szacuje się, że około 20% populacji w Europie ma podwyższony poziom Lp(a) od urodzenia, zazwyczaj nie zdając sobie z tego sprawy.
Zdaniem ekspertów Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego (PTK) oraz Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego (PTL), każda osoba, przynajmniej raz w życiu, powinna mieć oznaczone stężenie lipoproteiny(a), ze względu na jej silny związek z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i ich powikłań.
Kiedy wykonać badanie lipoproteiny (a)?
Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce, dlatego wczesna diagnostyka jest niezwykle ważna. Oznaczenie poziomu lipoproteiny (a) warto rozważyć jako uzupełnienie rutynowo wykonywanego lipidogramu (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy). Chociaż badanie zalecane jest raz w życiu wszystkim osobom, jak dotąd nie jest powszechnie wykorzystywane w diagnostyce pacjentów. Dlatego, zgodnie z rekomendacjami ekspertów, warto wykonać je przynajmniej w określonych przypadkach, tj.:
- pacjentom z przedwczesnym wystąpieniem choroby sercowo-naczyniowej,
- osobom z umiarkowanym i wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym w celu lepszej oceny sytuacji,
- przy braku oczekiwanych efektów leczenia statynami,
- kobietom w ciąży przy nawracających poronieniach lub ograniczeniu wzrostu wewnątrzmacicznego płodu,
- u młodszych pacjentów z wysokim poziomem cholesterolu (już w wieku dziecięcym, np. w trakcie bilansu sześciolatka),
- chorym z rodzinną hipercholesterolemią, nawet przed 18. rokiem życia.
Znaczenie badania Lp(a) w chorobach sercowo-naczyniowych
Badanie poziomu lipoproteiny(a) odgrywa coraz większą rolę w nowoczesnej kardiologii. Jednorazowy pomiar stężenia Lp(a) pozwala wcześnie zidentyfikować osoby szczególnie narażone na choroby serca i naczyń, nawet jeśli inne parametry lipidowe – takie jak LDL czy HDL – mieszczą się w normie. Dzięki temu możliwe jest wdrożenie działań profilaktycznych dostosowanych do indywidualnego ryzyka pacjenta.
- Regularna kontrola poziomu cholesterolu LDL – przy podwyższonym Lp(a) lekarze często zalecają intensywniejsze leczenie obniżające LDL (np. statyny, ezetymib, inhibitory PCSK9), aby zredukować łączny wpływ lipidów na rozwój miażdżycy.
- Regularna aktywność fizyczna – codzienny ruch (np. szybki marsz, pływanie, jazda na rowerze) wspiera układ krążenia i pomaga w utrzymaniu prawidłowej masy ciała.
- Zdrowa dieta – choć sama Lp(a) nie reaguje na zmiany w jadłospisie, dieta uboga w tłuszcze nasycone i trans, a bogata w warzywa, owoce, ryby i pełnoziarniste produkty zmniejsza inne czynniki ryzyka.
- Utrzymanie prawidłowej masy ciała i ciśnienia tętniczego – nadwaga, otyłość i nadciśnienie znacząco zwiększają obciążenie serca.
- Zaprzestanie palenia tytoniu i ograniczenie alkoholu – czyli redukcja czynników dodatkowo przyspieszających rozwój miażdżycy.
- Leczenie chorób współistniejących – takich jak cukrzyca, przewlekła choroba nerek czy zaburzenia hormonalne, które mogą nasilać ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.
Obecnie nie ma leków rutynowo stosowanych wyłącznie w celu obniżenia Lp(a), choć trwają badania nad nowymi terapiami (np. opartymi na technologii RNA), które mają szanse przynieść zadowalajace efekty.
Znaczenie lipoproteiny(a) w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego przybliża mgr farm. Dominika Pagacz-Tokarek, ekspertka portalu medycznego Medicare.pl. Jak zaznacza ekspertka, Lp(a) jest parametrem szczególnym, ponieważ jej stężenie w dużej mierze wynika z predyspozycji genetycznych i zwykle nie zmienia się istotnie pod wpływem diety czy aktywności fizycznej. To sprawia, że nawet osoby prowadzące zdrowy tryb życia mogą mieć podwyższone ryzyko miażdżycy, zawału serca lub udaru mózgu, jeśli nie znają swojego wyniku. Jednorazowe badanie krwi może więc uzupełnić klasyczną ocenę cholesterolu i pomóc szybciej wychwycić pacjentów wymagających dokładniejszej profilaktyki.
Badanie lipoproteiny (a) – kto i gdzie może je wykonać?
Badanie poziomu lipoproteiny(a) można wykonać zarówno w ramach publicznej opieki zdrowotnej, jak i prywatnie.
U młodszych pacjentów, w wieku 20-40 lat, program Moje Zdrowie, umożliwia wykonanie badania raz w życiu w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Seniorzy mogą otrzymać skierowanie na badanie od lekarza rodzinnego lub kardiologa, jeśli istnieją wskazania, takie jak choroba serca w rodzinie czy przebyte incydenty sercowo-naczyniowe.
Niezależnie od wieku, każdy pacjent może również zdecydować się na wykonanie badania prywatnie – w laboratoriach diagnostycznych, przychodniach czy centrach medycznych, gdzie jest ono dostępne odpłatnie i bez konieczności posiadania skierowania.
Ciekawostki dotyczące lipoproteiny (a)
Choć lipoproteina(a) wciąż nie jest tak powszechnie znana jak cholesterol LDL czy HDL, naukowcy od lat zwracają uwagę na jej wyjątkowe właściwości.
- Geny mają największe znaczenie – w ok. 90% stężenie Lp(a) zależy od czynników dziedzicznych, dlatego styl życia odgrywa tu mniejszą rolę niż w przypadku „złego cholesterolu”.
- Kobiety a mężczyźni – u kobiet wartości Lp(a) są średnio o 10% wyższe niż u mężczyzn, a po menopauzie mogą wzrosnąć nawet o 30%.
- Wpływ chorób – choć geny dominują, pewien wpływ na poziom Lp(a) mogą mieć też zaburzenia hormonalne, przewlekłe choroby nerek oraz schorzenia wątroby.
- Różnice etniczne – badania wskazują, że średnie wartości Lp(a) mogą różnić się w zależności od rasy.
- Stabilność w czasie – stężenie Lp(a) jest względnie stałe i w niewielkim stopniu zależy od wieku.
- Brak specyficznych zaleceń – poza ogólnymi zasadami zdrowego stylu życia i leczeniem chorób współistniejących, w celu zmniejszenia istniejącego ryzyka, nie istnieją odrębne rekomendacje pozwalające na kontrolowanie poziomu Lp(a).
FAQ
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące lipoproteiny (a).
